De spil van iedere inzet

Wanneer de pieper gaat en de tankautospuit met zwaailicht en sirene uitrukt, zie je een ploeg brandweermensen onderweg naar een incident. Iedereen aan boord heeft zijn eigen taak. De chauffeur brengt de ploeg veilig ter plaatse, de manschappen voeren het werk uit en de bevelvoerder zorgt ervoor dat alles in goede banen wordt geleid.

De bevelvoerder herken je tijdens een inzet meestal aan een rood hesje of een rood schouderstuk. Dat maakt voor collega’s direct duidelijk wie de leiding heeft tijdens het incident.

Veel mensen denken dat een bevelvoerder vooral opdrachten geeft. Dat is natuurlijk een belangrijk onderdeel van de functie, maar er komt veel meer bij kijken. Vanaf het moment dat de pieper gaat tot het moment dat iedereen weer terug is op de kazerne, is de bevelvoerder voortdurend bezig met informatie verzamelen, risico’s inschatten, plannen maken en – misschien wel het belangrijkste – ervoor zorgen dat zijn ploeg veilig kan werken.

In deze eerste editie van onze serie Functie uitgelicht nemen we je mee in het werk van de bevelvoerder. Wat gebeurt er eigenlijk vanaf het moment dat de pieper afgaat? Welke keuzes moeten er onderweg worden gemaakt? En waarom lijkt een bevelvoerder soms vooral te kijken terwijl de rest druk aan het werk is?

Opleiding

Leidinggeven leer je stap voor stap

Niemand wordt zomaar bevelvoerder. Vrijwel iedere bevelvoerder heeft eerst ervaring opgedaan als manschap. Hij weet hoe het is om met ademlucht een gebouw binnen te gaan, een brand te blussen of een slachtoffer uit een voertuig te bevrijden. Die praktijkervaring is ontzettend belangrijk, want als bevelvoerder moet je weten wat je van je ploeg vraagt.

Wanneer iemand voldoende ervaring heeft opgedaan en geschikt wordt bevonden voor de functie, kan hij beginnen aan de opleiding tot bevelvoerder.

Tijdens deze opleiding draait het niet alleen om brandbestrijding of technische hulpverlening. Natuurlijk leer je veel over brandverloop, bouwconstructies, gevaarlijke stoffen en de verschillende soorten incidenten, maar minstens zo belangrijk is het leren leidinggeven onder soms lastige omstandigheden.

Want hoe neem je beslissingen als je nog niet alle informatie hebt? Hoe houd je overzicht wanneer er meerdere dingen tegelijk gebeuren? En hoe zorg je ervoor dat iedereen veilig blijft werken?

Ook onderwerpen als communicatie, samenwerking en Human Factors komen uitgebreid aan bod. Human Factors gaat over de menselijke kant van het werk. Iedereen maakt aannames en iedereen kan onder tijdsdruk fouten maken. Door je daarvan bewust te zijn, leer je betere keuzes te maken en blijf je openstaan voor informatie van je collega’s.

Na het behalen van het diploma stopt het leren niet. Ook onze bevelvoerders oefenen het hele jaar door. Niet alleen om vakkennis op peil te houden, maar vooral om als ploeg goed op elkaar ingespeeld te blijven. Want juist tijdens een incident moet iedereen elkaar blind kunnen vertrouwen.

De aanrijfase

Het incident begint al onderweg

Voor veel mensen begint een brandweerinzet op het moment dat de tankautospuit stopt. Voor de bevelvoerder begint het werk al zodra de pieper afgaat.

Tijdens het aantrekken van de uitrukkleding leest hij de eerste informatie van de meldkamer. Zodra de ploeg onderweg is, probeert hij een zo compleet mogelijk beeld van de situatie te krijgen.

Daarbij maakt hij gebruik van het kenmerkenschema. Dat is een vaste manier van uitvragen en helpt om snel de juiste informatie boven tafel te krijgen. De bevelvoerder kijkt daarbij onder andere naar:

• Wat is er aan de hand?
• Menskenmerken – Zijn er slachtoffers? Zijn er nog mensen binnen? Is iemand vermist?
• Gebouwkenmerken – Om wat voor gebouw gaat het? Hoe is het gebouwd? Zijn er bijzonderheden bekend?
• Brandkenmerken – Waar bevindt de brand zich? Hoe groot is deze? Is er veel rookontwikkeling?
• Omgevingskenmerken – Zijn omliggende gebouwen of personen in gevaar? Zijn er risico’s in de omgeving?
• Interventiekenmerken – Is er een brandscheiding? Is er een bluspoging gedaan? Is er een bedrijfsdeskundige aanwezig?

Door deze vragen stap voor stap langs te lopen ontstaat onderweg al een eerste beeld van het incident.

Tegelijkertijd denkt de bevelvoerder alvast na over mogelijke scenario’s. Niet omdat hij precies weet wat hij gaat aantreffen, maar juist om voorbereid te zijn op verschillende situaties.

Ook Human Factors spelen tijdens het aanrijden een belangrijke rol. Misschien lijkt een melding sterk op een eerdere inzet, maar geen enkel incident is hetzelfde. Daarom probeert een bevelvoerder altijd met een open blik aan te komen en zich niet te veel te laten leiden door aannames.

Onderweg bespreekt hij ook alvast met de ploeg wat de eerste acties kunnen zijn zodra de tankautospuit arriveert. Daardoor weet iedereen wat er van hem wordt verwacht.

De inzetfase

Iedere seconde telt

Zodra de tankautospuit aankomt, verandert de situatie vaak in een paar seconden. De bevelvoerder maakt samen met zijn manschappen eerst een snelle verkenning. Hij kijkt niet alleen naar de brand of het ongeval zelf, maar vooral ook naar de risico’s daaromheen.

Zijn er mensen in gevaar?
Kan de brand zich uitbreiden?
Is het gebouw veilig?
Zijn er bijzondere risico’s zoals zonnepanelen, gasflessen of een instabiele constructie?

Op basis van deze eerste indruk bepaalt hij het inzetplan.

Bij een brand hoor je vaak dat de brandweer komt om mensen te redden. Dat klopt natuurlijk, maar de tactiek is soms anders dan mensen verwachten. Een snelle en effectieve blussing vergroot namelijk juist de overlevingskansen van eventuele slachtoffers. Door de brand snel onder controle te krijgen, dalen de temperatuur en de hoeveelheid rook, waardoor de omstandigheden voor mensen die zich nog binnen bevinden verbeteren.

Dat betekent uiteraard niet dat we iemand laten liggen als we die direct kunnen redden. Wanneer een redding veilig en verantwoord kan worden uitgevoerd, gebeurt dat natuurlijk. De bevelvoerder maakt hierin steeds een afweging waarbij zowel de kansen voor het slachtoffer als de veiligheid van de eigen mensen worden meegenomen.

Tijdens de inzet verdeelt hij de taken binnen de ploeg. Iedereen weet daardoor precies wat zijn opdracht is.

Maar daarmee is zijn werk nog lang niet klaar.

Blijven kijken en vooruitdenken

Een incident staat nooit stil.

Een brand kan zich ineens uitbreiden.
De rook kan van richting veranderen.
Een gebouw kan instabiel worden.
Of er blijkt toch nog iemand binnen te zijn.

Daarom blijft de bevelvoerder continu monitoren. Hij loopt regelmatig om het incident heen, houdt contact met zijn manschappen en kijkt steeds opnieuw of het oorspronkelijke plan nog steeds de juiste keuze is.

Soms betekent dat dat extra voertuigen worden opgeroepen. Soms moet de inzet juist worden aangepast omdat de situatie gevaarlijker wordt dan gedacht.

Een goede bevelvoerder probeert altijd een paar stappen vooruit te denken.

Swarming

Binnen de brandweer hoor je steeds vaker de term Swarming. Daarbij werken verschillende eenheden flexibel samen om zo snel mogelijk effect te bereiken.

In plaats van dat iedere eenheid alleen met zijn eigen taak bezig is, wordt voortdurend gekeken waar op dat moment de meeste winst te behalen valt. Dat vraagt veel samenwerking en goede communicatie.

De bevelvoerder stemt dit af met andere bevelvoerders, de Officier van Dienst en de overige hulpdiensten zoals politie en ambulance.

FABCM

Om tijdens alle hectiek overzicht te houden, maakt de bevelvoerder gebruik van de FABCM-methodiek.

Deze vaste manier van werken helpt om gestructureerd beslissingen te nemen. Eerst worden de feiten verzameld, daarna volgt een analyse. Vervolgens wordt een besluit genomen, gedeeld met de ploeg en daarna blijft de situatie continu gemonitord. Als de omstandigheden veranderen, begint deze cirkel opnieuw.

Juist door steeds volgens deze structuur te werken, blijft ook tijdens een hectische inzet het overzicht behouden.

De afbouwfase

Het incident lijkt voorbij, maar er is nog genoeg te doen

Wanneer de brand onder controle is of het incident is afgehandeld, lijkt het voor omstanders alsof het werk klaar is.

Toch begint dan nog een belangrijke fase.

De bevelvoerder controleert samen met de ploeg of alle risico’s daadwerkelijk zijn weggenomen. Bij een brand wordt bijvoorbeeld gekeken of er geen verborgen brandhaarden meer aanwezig zijn en of het pand veilig kan worden achtergelaten.

Wanneer nodig wordt Stichting Salvage ingeschakeld. Deze organisatie helpt bewoners na een brand met het beperken van de schade en ondersteunt bij de eerste opvang. Denk bijvoorbeeld aan het afdichten van een woning of het regelen van tijdelijke voorzieningen.

Ook is er veel aandacht voor schoon werken. Bij een brand komen schadelijke stoffen vrij die zich vastzetten op kleding en materialen. Daarom worden gebruikte ademluchtsets apart gehouden, vervuilde kleding zo snel mogelijk gewisseld en materialen gereinigd. Zo beperken we de blootstelling aan gevaarlijke stoffen voor onze collega’s.

Pas wanneer de situatie veilig is en alle werkzaamheden zijn afgerond, keert de ploeg terug naar de kazerne.

De nazorgfase

Ook na de inzet zorgen we voor elkaar

Terug op de kazerne lijkt het misschien alsof de inzet erop zit, maar ook dan is het werk van de bevelvoerder nog niet helemaal klaar.

Samen met de ploeg wordt soms het incident kort nabesproken. Wat ging er goed? Zijn er dingen die we de volgende keer anders zouden doen? Door na iedere inzet met elkaar te praten, blijven we leren en worden we als ploeg steeds beter.

Bij incidenten die veel indruk hebben gemaakt, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van een dodelijke afloop of een zeer ingrijpende gebeurtenis, kan Team Collegiale Opvang (TCO) worden ingezet. Dit team bestaat uit speciaal opgeleide collega’s die ondersteuning bieden aan brandweermensen na een ingrijpend incident.

Tijdens zo’n gesprek is er ruimte om ervaringen te delen, vragen te stellen en emoties bespreekbaar te maken. Dat helpt om een heftige inzet goed te verwerken. Gelukkig is dit niet bij ieder incident nodig, maar het is prettig om te weten dat deze ondersteuning er is wanneer dat nodig is.

Daarnaast wordt het voertuig weer volledig inzetgereed gemaakt. Slangen schoon gemaakt, ademluchtflessen vervangen en materialen gecontroleerd. Want de volgende melding kan ieder moment weer binnenkomen.

Veel meer dan alleen de leiding hebben

Misschien kijk je na het lezen van deze blog anders naar de persoon met het rode hesje of schouderstuk.

Een bevelvoerder geeft niet alleen opdrachten. Hij probeert voortdurend vooruit te denken, houdt overzicht, maakt afwegingen en zorgt ervoor dat zijn ploeg zo veilig mogelijk kan werken. Vanaf de eerste melding tot de laatste controle op de kazerne is hij bezig met het begeleiden van de inzet.

Bij Brandweer Gieten oefenen onze bevelvoerders daarom regelmatig samen met de rest van de ploeg. Niet alleen om de procedures te kennen, maar vooral om elkaar goed te leren kennen en als team steeds beter samen te werken. Want hoe goed de voorbereiding ook is, geen enkel incident is hetzelfde.

In de volgende editie van Functie uitgelicht nemen we je mee in de wereld van de chauffeur/pompbediener. Want ook achter het stuur van de tankautospuit gebeurt veel meer dan alleen het voertuig van A naar B rijden. De chauffeur zorgt ervoor dat de ploeg veilig aankomt, bedient de pomp en speelt tijdens vrijwel iedere inzet een onmisbare rol.